در زبان بشری الفاظی وجود دارد که در زبان دینی به نحو مشترک به خدا و مخلوقات نسبت داده می شود. نسبت این الفاظ به خدا و انسان به نحو مشترک لفظی و مشترک معنوی منجر به دیدگاه تشبیه و تعطیل می شود که از چالش های الهیاتی است. اندیشمندان اسلامی برای حل این چالش به معنا و مفاهیم تشکیکی این الفاظ متوسل شده اند. ملاصدرا، با مبانی فلسفی خود، برای حل این مساله نظری را طرح کرده که می توان آن را الهیات تشکیکی نامید. توماس آکویناس متفکر مسیحی در توجیه نسبت این الفاظ نظریه ای را بیان نموده که به الهیات تمثیلی معروف است. این نظریه در جوامع علمی غربی و اسلامی مورد نقدهایی قرار گرفته است. با تحلیل معناشناختی واژه های کلیدی نظریه آکویناس و تبیین محتوای آن می توان نشان داد که دیدگاه او با تفاوت هایی همان نظریه الهیات تشکیکی است. او در این زمینه از ابن سینا متاثر است.

دوران نشانه اساسا دورانی الهیاتی است: هر نظامی که مبتنی بر یک مفهوم اساسی باشد، مفهومی که گردش نشانه ها را شکل می دهد، از اساس الهیاتی است. این مفهوم محوری، در هر اندیشه نامی به خود گرفته: واقعیت، جوهر، هستی، حقیقت، خدا، لوگوس، عقل، غایت و... در این نظام (های) لوگوس- محور، زنجیره دال ها معناداری و ثبات خود را از این مدلول استعلایی می گیرند. دریدا با خوانش واسازانه اش نشان داد که هیچ مدلولی نمی تواند از زنجیره دلالی بیرون افتاده و زبان را کران مند کند. این ایده انقلابی به فروپاشی نظام سلسله مراتبی تقابل های دلالی و درنتیجه هم رتبه و هم بودشدن دال ها می انجامد.با زدایش تقابل ها و هم مرتبه دانستن دال ها، منطق تفاوط ظهور می کند. در این منطق سخن از مرگ خدا گفتن یاوه است؛ هیچ مرگی در کار نیست، و نیز هیچ زنده شدنی. ما همواره در میانه یک بازی دائمی هستیم. کلمه (لوگوس)، دائما زدوده و در عین حال نگاشته و بازنگاشته می شود. نا/ الهیات، بطلان ادعای پایان الهیات است؛ نا/ نظام نوینی است برای آنان که در مرزها می زیند.

تقدس بیش از حد سنت شفاهی (تلمود) در برهه هایی از زمان در یهودیت ربانی، که موجب به حاشیه رانده شدن کتاب مقدس شده بود، گروهی را به مخالفت با آن سنت واداشت که فرقه قرائیم از این گروه بود. فرقه قرائیم در قرن دوم / هشتم، آن هم در زیر لوای فرهنگ و تمدن اسلامی شکل گرفت. قرائیان عقل گرا بودند و متکلمان این فرقه برای تفسیر کتاب مقدس، کلام معتزلی را به خدمت گرفتند و با مدد جستن از این کلام سعی در مقابله با جبهه مخالف خود؛ یعنی ربانیان نمودند. تاثیر معتزله بر متکلمان یهودی در سده چهارم / دهم به نقطه اوج خود رسید. گرچه برخی محققان در برهه ای از زمان مسلمانان را در مباحث مشترک کلامی میان این دو دین متاثر از یهودیان می دانستند، اما این متکلمان یهودی بودند که متاثر از متکلمان مسلمان بودند و با کمک آنها و مشارکت ربانیان و قرائیان، پربارترین دوره فلسفه یهودی؛ یعنی دوره قرون وسطی را شکل دادند .

چکیده فارسی:در طول قرون وسطی جریان های فکری مختلفی در میان یهودیان پدید آمد. جریان کلامی قرائیمی و حاخامی از جمله جریان های مطرح در آن دوره است که با تاثیرپذیری از معتزله بصره درصدد توجیه و تبیین آموزه های یهودی برآمد. به رغم زبان و منبع الهام مشترک حاخام ها و قرائیمی ها، اختلاف اساسی آنها به انکار سنت از سوی قرائیمی ها برمی گردد. قرائیمی ها تنها به مرجعیت کتاب مقدس قائل بودند و برای سنت یا تورات شفاهی، که به زعم حاخام ها به لحاظ اعتبار و قداست همچون تورات مکتوب است، هیچ گونه اعتباری قائل نبوده، و آن را برساخته ذهن حاخام ها می دانستند. هرچند نام قرائیمی ها بیشتر از نام رقیبشان با علم کلام تداعی می شود، اما آثار چندان زیادی از ایشان در دسترس نیست. نظر به اینکه تاکنون تحقیق مستقلی در این زمینه صورت نگرفته است، این پژوهش با ارائه گزارش اجمالی از برخی آراء و افکار چند شخصیت مطرح فرقه فوق و نیز در مواردی میزان وام داری آنها به معتزله، می تواند راه را برای بحث های جدید، هموار سازد.   چکیده عربی:طوال القرون الوسطی ظهرت تیارات فکریة مختلفة بین الیهود، ومن بینها تیاران فی مجال علم الکلام اتبعا رؤیتین هما قرائیة وحاخامیة، حیث تأثروا بمعتزلة البصرة وحاولوا تبریر وبیان التعالیم الیهودیة. وعلی الرغم من اشتراک الحاخامات والقرائیة فی اللغة وفی مصدر الإلهام، لکن یوجد بینهم اختلاف جذری یکمن فی إنکار السنة من قبل القرائیین. فهؤلاء یعتقدون فقط بمرجعیة الکتاب المقدس، وکذلک لا یعیرون أهمیة للسنة ولا التوراة الشفویة التی یزعم الحاخامات أنها مقدسة کالتوراة المکتوبة، واعتبروها ناشئة من أذهان الحاخامات. وعلی الرغم من أن اسم القرائیة یتداعی غالبا من اسم منافسیهم فی علم الکلام، لکن لا توجد بین أیدینا آثار کثیرة عنهم.وبما أنه لم یتم إجراء أی بحث مستقل فی هذا الصدد، قام الباحث فی هذه المقالة بطرح تقریر مجمل لبعض آراء وأفکار عدد من شخصیات الفرقة المذکورة، کیعقوب القرقسانی ویافث بن علی ویوسف البصیر. والحقیقة أن الموارد التی یکون للمعتزلة فضلا فی أعناق هؤلاء، قد تمهد الطریق للأبحاث التالیة.

جریان فکری نیرومندی در میان متفکران، هم در جهان غرب و هم در جهان اسلام، وجود دارد که همواره توان عقل را در شناخت خداوند به طور جدی مورد تردید قرار می داده است. این جریان موسوم به «الهیات سلبی» است. عصاره دیدگاه یاد شده این است که شناخت چیستی خدا به هیچ وجه امکان پذیر نیست، نهایت چیزی که انسان می تواند بداند، این است که خداوند چه نیست، نه اینکه چه هست. در این نگرش صفات ایجابی خداوند یکسره، و یا با یک استثنا، نفی و همه به صفات سلبی برگردانده می شود. این مقاله ابتدا دیدگاه پیروان الهیات سلبی در یونان باستان و در سه دین یهودیت، مسیحیت و اسلام را طرح می کند، سپس دلایل و مشکلات الهیات سلبی را عرضه کرده آن را نقد می کند. در تلاشی به قصد تعیین دقیق جایگاه الهیات سلبی در میان سایر نگرش ها، نوعی رده بندی از همه دیدگاه ها ارایه می شود و در نهایت، نشان داده می شود که نمی توان با سلب همه صفات ایجابی، از خداوند شناختی داشت.

رضا بابایی از دین پژوهان معاصر است که بیشترین التفات را به الهیات عملی دارد، به نحوی که می توان رویکرد الهیاتی او را الهیات عملی دانست. او دغدغه رنج و درد انسان را دارد و مسیر درست دین شناسی را حرکت از انسان و جامعه به سوی دین می داند و تصریح دارد که بقا و زوال ادیان در گرو حقانیت یا عدم حقانیت نیست، بلکه به توانایی ادیان در پاسخگویی به نیازهای خاص انسان برمی گردد. در آثار او جهت گیری های کلانی وجود دارد که می توان آنها را مؤلفه های الهیات عملی در دین پژوهی رضا بابایی نامید، که از آن جمله است: تأکید بر لزوم التفات الهیات به نیازهای انسان، دردمندی و غمِ درد و رنج انسان داشتن، التفات جدی به معرفت های برون متنی، اولویت دادن به قرائت عرفانی-اخلاقی از دین، و جزم گریزی و پرهیز از قرائت های انحصارگرایانه. در متن مقاله سعی شده است که شواهد دال بر وجود این مؤلفه ها در آثار او به تفصیل بررسی شود.

چکیده فارسی:با بررسی الهیات یهود، قبل و بعد از اسلام، تحولاتی که مسلمانان در میان علمای سنتی یهود پدید آوردند، نمایان می شود. «عقل گرایی» مشخصه بزرگی بود که بعد از اسلام در میان یهودیان شکل گرفت و این ویژگی به جز دوره کوتاهی و آن هم در میان تعداد معدودی همچون فیلون، هیچ سابقه یهودی ندارد؛ تا اینکه کلام اسلامی، بن مایه های این روش فکری را در یهودیت بنا نهاد و بزرگانی از یهودیت، مانند داوود مقمص و سعدیا گائون از جامعه سنتی یهود و قرقسانی در فرقه قرائیم، با پذیرش این تحول، دوره جدیدی از تفکر یهودی را رقم زدند. این تحول، معلول دو عامل مهم بود: یکی دستاورد بزرگ متکلمان مسلمان که علمای ادیان دیگر را به فراگیری آن مشتاق می کرد و دیگری ثبات و امکانی که اسلام در جوامع مسلمان پدید آورد تا علوم مختلف ازجمله کلام اسلامی در میان علمای اسلام و ادیان دیگر شکوفا شود. تاثیر کلامی مسلمانان بیشتر از طرف عقل گراهایی چون معتزله بود که تلاش می کردند عقل و دین را با یکدیگر جمع کنند. این رویکرد مورد قبول علمای یهود واقع شد و آنها برای موجه نشان دادن دین خود در میان علمای ادیان دیگر و نیز دفاع از آن در میان پیروان یهود، نیاز به این روش داشتند و جمع بین عقل و دین، جزء دغدغه های آنان شد. چکیده عربی:عند دراسة الهیات الیهود قبل ظهور الاسلام وبعده، تتجلّی واضحة للعیان التحوّلات التی أوجدها المسلمون فی العلماء الیهود التقلیدیین. من ذلک مثلاً ان النزعة العقلیة ظهر کمعلم بارز فی الدیانة الیهودیة فی اعقاب ظهور الاسلام. وهذه المیزة لم تکن لها سابقة فی الیهودیة باستثناء مدّة قصیرة وبعد عدد معدود منهم مثل فیلون، إلی ان انشأ الکلام الاسلامی ارهاصات هذا المنهج الفکری فی الیهودیة، فما کان من بعض کبار الیهود مثل داوود مقمص وسعدیا غاؤون من المجتمع الیهودی التقلیدی، وقرقسانیین من فرقة القرائیة، إلا ان قبلوا هذا التحوّل، حیث بدأ بعدئذ دور جدید من الفکر الیهودی. وکان هذا التحوّل یُعزی إلی عاملین مهمّین: احدهما: الانجازات الکبری التی حققها علماء الکلام المسلمون وشجّعت علماء الأدیان الاخری علی تعلّمه، والآخر: الثبات والقدرة التی أوجدها الاسلام فی المجتمعات الاسلامیة لتزدهر العلوم المختلفة ومنها علم الکلام فی اوساط العلماء المسلمین وعلماء الأدیان الاخری. التأثیر الکلامی للمسلمین اکثر ما جاء من اصحاب الاتجاهات العقلیة کالمعتزلة الذین کانوا یحاولون التوفیق بین العقل والدین. وقد لقی هذا النهج قبولاً لدی علماء الیهود اذ انهم کانوا بحاجة إلی مثل هذا المنهج من اجل توجیه دینهم أمام علماء الأدیان الاخری، وکذلک من اجل الدفاع عنه امام اتباعهم الیهود، فقد کانت قضیة التوفیق بین العقل والدین من الهواجس التی کانت تشغل اذهانهم.

تضعیف باورهای دینی، کم رنگ شدن معنویت و بروز هنجارهای اخلاقی در جوامع دینی، از مهم ترین بحران های دنیای مدرنیته است که منجر به ایجاد شکافی بین انسان ها، الاهیات و مسائل دینی شده است و زمینه چالش های مختلفی مانند پوچ انگاری، ناامیدی و حتی گرایش به فرقه های جدید عرفانی و معنوی را در این روزگار فراهم کرده است؛ به همین دلیل بیشتر الاهی دانان مسیحی در تکاپوی یافتن راه حلی برای رفع این معضل هستند. هانس اورس بالتازار - الاهی دان کاتولیک قرن بیستم - برای برطرف کردن این مسئله با آمیختن مباحث الاهیاتی با موضوع زیبایی شناسی گام هایی برای تقویت بنیادین معنویت و اعتقادات دینی جوامع مسیحی برداشت. بیشترین بحث الاهیاتی او بر این اساس بود که زیبایی را برای درک خیر، حقیقت و جلال خداوند امری ضروری می دانست و آن را عاملی برای سوق دادن بشر به سمت درک زیبایی معنوی و حقیقت تلقی می کرد؛ البته در اندیشه الاهیاتی او بیشتر به بُعد معرفتی زیبایی شناسی پرداخته شده است. این پژوهش می کوشد با استفاده از روش توصیفی - تحلیلی، به تحلیل زیبایی شناختی بالتازار به مثابۀ راهکاری برای تقویت ایمان و احیای باورهای دینی در مسیحیت بپردازد؛ همچنین به بررسی عوامل و زمینه های مؤثر در درک زیبایی شناسی الاهیاتی او پرداخته می شود.